Chapter 1
ॐ श्रीपरमात्मने नमः ॥
Oṁ Śrīparamātmane Namaḥ ॥
अथ श्रीमद्भगवद्गीता ॥
atha śrīmad bhagavad gītā ॥
अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥
arjunaviṣādayogo nāma prathamo’dhyāyaḥ॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे, समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः(फ्) पाण्डवाश्चैव, किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥
dhṛtarāṣṭra uvāca
dharmakṣetre kurukṣetre, samavetā yuyutsavaḥ |
māmakāḥ(ph) pāṇḍavāścaiva, kimakurvata sañjaya || 1 ||
सञ्जय उवाच ।
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं(व्ँ), व्यूढं(न्) दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसङ्गम्य, राजा वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥
sañjaya uvāca
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṁ(v̐), vyūḍhaṁ(n) duryodhanastadā |
ācāryamupasaṅgamya, rājā vacanamabravīt || 2 ||
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम्, आचार्य महतीं(ञ्) चमूम् ।
व्यूढां(न्) द्रुपदपुत्रेण, तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥
paśyaitāṁ pāṇḍuputrāṇām, ācārya mahatīṁ(ñ) camūm |
vyūḍhāṁ(n) drupadaputreṇa, tava śiṣyeṇa dhīmatā || 3 ||
अत्र शूरा महेष्वासा, भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च, द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ ॥
atra śūrā maheṣvāsā, bhīmārjunasamā yudhi |
yuyudhāno virāṭaśca, drupadaśca mahārathaḥ || 4 ||
धृष्टकेतुश्चेकितानः(ख्), काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च, शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ ५ ॥
dhṛṣṭaketuścekitānaḥ(kh), kāśirājaśca vīryavān |
purujitkuntibhojaśca, śaibyaśca narapuṅgavaḥ || 5 ||
युधामन्युश्च विक्रान्त, उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च, सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥
yudhāmanyuśca vikrānta, uttamaujāśca vīryavān |
saubhadro draupadeyāśca, sarva eva mahārathāḥ || 6 ||
अस्माकं(न्) तु विशिष्टा ये, तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य, संज्ञार्थं(न्) तान्ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥
asmākaṁ(n) tu viśiṣṭā ye, tānnibodha dvijottama |
nāyakā mama sainyasya, sañjñārthaṁ(n) tānbravīmi te || 7 ||
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च, कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च, सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥
bhavānbhīṣmaśca karṇaśca, kṛpaśca samitiñjayaḥ |
aśvatthāmā vikarṇaśca, saumadattistathaiva ca || 8 ||
अन्ये च बहवः(श्) शूरा, मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः(स्), सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥
anye ca bahavaḥ(ś) śūrā, madarthe tyaktajīvitāḥ |
nānāśastrapraharaṇāḥ(s), sarve yuddhaviśāradāḥ || 9 ||
अपर्याप्तं(न्) तदस्माकं, बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं(न्) त्विदमेतेषां, बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥
aparyāptaṁ(n) tadasmākaṁ, balaṁ bhīṣmābhirakṣitam |
paryāptaṁ(n) tvidameteṣāṁ, balaṁ bhīmābhirakṣitam || 10 ||
अयनेषु च सर्वेषु, यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु, भवन्तः(स्) सर्व एव हि ॥ ११ ॥
ayaneṣu ca sarveṣu, yathābhāgamavasthitāḥ |
bhīṣmamevā-bhirakṣantu, bhavantaḥ(s) sarva eva hi || 11 ||
तस्य सञ्जनयन्हर्षं(ङ्), कुरुवृद्धः(फ्) पितामहः ।
सिंहनादं(व्ँ) विनद्योच्चैः(श्), शङ्खं(न्) दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२ ॥
tasya sañjanayanharṣaṁ(ṅ), kuruvṛddhaḥ(ph) pitāmahaḥ |
siṁhanādaṁ(v̐) vinadyoccaiḥ(ś), śaṅkhaṁ(n) dadhmau pratāpavān || 12 ||
ततः(श्) शङ्खाश्च भेर्यश्च, पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त, स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥
tataḥ(ś) śaṅkhāśca bheryaśca, paṇavānakagomukhāḥ |
sahasaivābhyahanyanta, sa śabdastumulo’bhavat || 13 ||
ततः(श्) श्वेतैर्हयैर्युक्ते, महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः(फ्) पाण्डवश्चैव, दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥
tataḥ(ś) śvetairhayairyukte, mahati syandane sthitau |
mādhavaḥ(ph) pāṇḍavaścaiva, divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ || 14 ||
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो, देवदत्तं(न्) धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं(न्) दध्मौ महाशङ्खं, भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५ ॥
pāñcajanyaṁ hṛṣīkeśo, devadattaṁ(n) dhanañjayaḥ |
pauṇḍraṁ(n) dadhmau mahāśaṅkhaṁ, bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 15 ||
अनन्तविजयं राजा, कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः(स्) सहदेवश्च, सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥
anantavijayaṁ rājā, kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaḥ(s) sahadevaśca, sughoṣamaṇipuṣpakau || 16 ||
काश्यश्च परमेष्वासः(श्), शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च, सात्यकिश्चापराजितः ॥ १७ ॥
kāśyaśca parameṣvāsaḥ(ś), śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca, sātyakiścāparājitaḥ || 17 ||
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च, सर्वशः(फ्) पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः(श्), शङ्खान्दध्मुः(फ्) पृथक् पृथक्॥ १८ ॥
drupado draupadeyāśca, sarvaśaḥ(ph) pṛthivīpate |
saubhadraśca mahābāhuḥ(ś), śaṅkhāndadhmuḥ(ph) pṛthak pṛthak || 18 ||
स घोषो धार्तराष्ट्राणां, हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं(ञ्) चैव, तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṁ, hṛdayāni vyadārayat |
nabhaśca pṛthivīṁ(ñ) caiva, tumulo vyanunādayan || 19 ||
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा, धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते, धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २० ॥
atha vyavasthitāndṛṣṭvā, dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ |
pravṛtte śastrasampāte, dhanurudyamya pāṇḍavaḥ || 20 ||
हृषीकेशं(न्) तदा वाक्यम्, इदमाह महीपते ।
अर्जुन उवाच
सेनयोरुभयोर्मध्ये, रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥
hṛṣīkeśaṁ(n) tadā vākyamidamāha mahīpate |
arjuna uvāca
senayorubhayormadhye rathaṁ sthāpaya me’cyuta || 21 ||
यावदेतान्निरीक्षेऽहं(य्ँ), योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यम्, अस्मिन्रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥
yāvadetānnirīkṣe’haṁ(y̐), yoddhukāmānavasthitān |
kairmayā saha yoddhavyam, asminraṇasamudyame || 22 ||
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं(य्ँ), य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेः(र्), युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥
yotsyamānānavekṣe’haṁ(y̐), ya ete’tra samāgatāḥ |
dhārtarāṣṭrasya durbuddheḥ(r), ryuddhe priyacikīrṣavaḥ || 23 ||
सञ्जय उवाच ।
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥
sañjaya uvāca
evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |
senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 24 ||
भीष्मद्रोणप्रमुखतः(स्), सर्वेषां(ञ्) च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्, समवेतान्कुरूनिति ॥ २५ ॥
bhīṣmadroṇapramukhataḥ(s), sarveṣāṁ(ñ) ca mahīkṣitām |
uvāca pārtha paśyaitān, samavetānkurūniti || 25 ||
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः(फ्), पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्, पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ २६ ॥
tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ(ph), pitṝnatha pitāmahān |
ācāryānmātulānbhrātṝn, putrānpautrānsakhīṁstathā || 26 ||
श्वशुरान्सुहृदश्चैव, सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः(स्), सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ २७ ॥
śvaśurānsuhṛdaścaiva, senayorubhayorapi |
tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ(s), sarvānbandhūnavasthitān || 27 ||
कृपया परयाविष्टो, विषीदन्निदमब्रवीत् ।
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेमं स्वजनं(ङ्) कृष्ण, युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ २८ ॥
kṛpayā parayāviṣṭo, viṣīdannidamabravīt |
arjuna uvāca
dṛṣṭvemaṁ svajanaṁ(ṅ) kṛṣṇa, yuyutsuṁ samupasthitam || 28 ||
सीदन्ति मम गात्राणि, मुखं(ञ्) च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे, रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥
sīdanti mama gātrāṇi, mukhaṁ(ñ) ca pariśuṣyati |
vepathuśca śarīre me, romaharṣaśca jāyate || 29 ||
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्, त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं, भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥
gāṇḍīvaṁ sraṁsate hastāt, tvakcaiva paridahyate |
na ca śaknomyavasthātuṁ, bhramatīva ca me manaḥ || 30 ||
निमित्तानि च पश्यामि, विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि, हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥
nimittāni ca paśyāmi, viparītāni keśava |
na ca śreyo’nupaśyāmi, hatvā svajanamāhave || 31 ||
न काङ्क्षे विजयं(ङ्) कृष्ण, न च राज्यं सुखानि च ।
किं(न्) नो राज्येन गोविन्द, किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ३२ ॥
na kāṅkṣe vijayaṁ(ṅ) kṛṣṇa, na ca rājyaṁ sukhāni ca |
kiṁ(n) no rājyena govinda, kiṁ bhogairjīvitena vā || 32 ||
येषामर्थे काङ्क्षितं(न्) नो, राज्यं भोगाः(स्) सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे, प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥
yeṣāmarthe kāṅkṣitaṁ(n) no, rājyaṁ bhogāḥ(s) sukhāni ca |
ta ime’vasthitā yuddhe, prāṇāṁstyaktvā dhanāni ca || 33 ||
आचार्याः(फ्) पितरः(फ्) पुत्राः(स्), तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः(श्) श्वशुराः(फ्) पौत्राः(श्), श्यालाः(स्) सम्बन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥
ācāryāḥ(ph) pitaraḥ(ph) putrāḥ(s), tathaiva ca pitāmahāḥ |
mātulāḥ(ś) śvaśurāḥ(ph) pautrāḥ(ś), śyālāḥ(s) sambandhinastathā || 34 ||
एतान्न हन्तुमिच्छामि, घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य, हेतोः(ख्) किं(न्) नु महीकृते ॥ ३५ ॥
etānna hantumicchāmi, ghnato’pi madhusūdana |
api trailokyarājyasya, hetoḥ(kh) kiṁ(n) nu mahīkṛte || 35 ||
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः(ख्), का प्रीतिः(स्) स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्, हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥
nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ(kh), kā prītiḥ(s) syājjanārdana |
pāpamevāśrayedasmān, hatvaitānātatāyinaḥ || 36 ||
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं(न्), धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा, सुखिनः(स्) स्याम माधव ॥ ३७ ॥
tasmānnārhā vayaṁ hantuṁ(n), dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān |
svajanaṁ hi kathaṁ hatvā, sukhinaḥ(s) syāma mādhava || 37 ||
यद्यप्येते न पश्यन्ति, लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं(न्) दोषं, मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥
yadyapyete na paśyanti, lobhopahatacetasaḥ |
kulakṣayakṛtaṁ(n) doṣaṁ, mitradrohe ca pātakam || 38 ||
कथं(न्) न ज्ञेयमस्माभिः(फ्), पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं(न्) दोषं, प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥
kathaṁ(n) na jñeyamasmābhiḥ(ph), pāpādasmānnivartitum |
kulakṣayakṛtaṁ(n) doṣaṁ, prapaśyadbhirjanārdana || 39 ||
कुलक्षये प्रणश्यन्ति, कुलधर्माः(स्) सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं(ङ्) कृत्स्नम, अधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥
kulakṣaye praṇaśyanti, kuladharmāḥ(s) sanātanāḥ |
dharme naṣṭe kulaṁ(ṅ) kṛtsnam, adharmo’bhibhavatyuta || 40 ||
अधर्माभिभवात्कृष्ण, प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय, जायते वर्णसङ्करः ॥ ४१ ॥
adharmābhibhavātkṛṣṇa, praduṣyanti kulastriyaḥ |
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya, jāyate varṇasaṅkaraḥ || 41 ||
सङ्करो नरकायैव, कुलघ्नानां(ङ्) कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां(ल्ँ), लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥
saṅkaro narakāyaiva, kulaghnānāṁ(ṅ) kulasya ca |
patanti pitaro hyeṣāṁ(l̐), luptapiṇḍodakakriyāḥ || 42 ||
दोषैरेतैः(ख्) कुलघ्नानां(व्ँ), वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः(ख्), कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ४३ ॥
doṣairetaiḥ(kh) kulaghnānāṁ(v̐), varṇasaṅkarakārakaiḥ |
utsādyante jātidharmāḥ(kh), kuladharmāśca śāśvatāḥ || 43 ||
उत्सन्नकुलधर्माणां, मनुष्याणां(ञ्) जनार्दन ।
नरकेऽनियतं(व्ँ) वासो, भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥
utsannakuladharmāṇāṁ manuṣyāṇāṁ(ñ) janārdana |
narake’niyataṁ(v̐) vāso, bhavatītyanuśuśruma || 44 ||
अहो बत महत्पापं(ङ्), कर्तुं(व्ँ) व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन, हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥
aho bata mahatpāpaṁ(ṅ), kartuṁ(v̐) vyavasitā vayam |
yadrājyasukhalobhena, hantuṁ svajanamudyatāḥ || 45 ||
यदि मामप्रतीकारम्, अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युः(स्), तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥
yadi māmapratīkāram, aśastraṁ śastrapāṇayaḥ |
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyuḥ(s), tanme kṣemataraṁ bhavet || 46 ||
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वार्जुनः(स्) सङ्ख्ये, रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं(ञ्) चापं, शोकसंविग्नमानसः ॥ ४७ ॥
sañjaya uvāca
evamuktvārjunaḥ(s) saṅkhye, rathopastha upāviśat |
visṛjya saśaraṁ(ñ) cāpaṁ, śokasaṁvignamānasaḥ || 47 ||
ॐ तत्सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां(य्ँ) योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
oṁ tat sat iti śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṁ(y̐) yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṁvāde arjunaviṣādayogo nāma prathamo’dhyāyaḥ || 1 ||
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṁ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥